غلامحسین ساعدی ، روانپزشک و نویسنده فقید ایرانی ، در سال ۱۳۴۲ به سفارش موسسه مطالعات و تحقیقات علوم اجتماعی، بررسی قوم شناسانه ای در مورد روستایی در آذربایجان شرقی به نام ایلخچی انجام داد که تحت عنوان « تک نگاری ایلخچی » چاپ شد. ساعدی بر اساس مشاهدات و تجربیات این تحقیق مجموعه داستانهای عزاداران بَیَل را در سال ۱۳۴۳ چاپ کرد. بَـیَـل نام روستایی کوچکتر در نزدیکی ایلخچی بود که امروزه به نام بیگلو معروف است.
جعفر والی، کارگردان تئاتر در سال ۱۳۴۴ تله تئاتری به نام گاو بر اساس نوشته ساعدی ساخت و داریوش مهرجویی نسخه سینمایی آنرا در سال ۱۳۴۸ تقریبا با همان بازیگران اصلی تئائر جلوی دوربین برد. علی نصیریان اولین بازی و جمشید مشایخی دومین بازی خود در سینما را با این فیلم آغاز کردند که هر دو سابقه تئاتری داشتند.
فیلم گاو با بازی بی نظیر عزت الله انتظامی ماجرای استحاله (ویران شدن) مش حسن را به علت مرگ گاوش روایت میکند. پرویز فنی زاده و محمود دولت آبادی نیز در نقشهای فرعی در فیلم بازی کرده اند.
فیلم « دایره مینا ۱۳۵۳ » ساخته دیگری از مهرجویی بر اساس داستان « آشغالدونی » نوشته دیگری از ساعدی ساخته شده و همچنین فیلم « آرامش در حضور دیگران ۱۳۵۱ » ساخته ناصر تقوایی بر اساس داستانی به همین نام نوشته ساعدی ساخته شده. شاید بتوان غلامحسین ساعدی را یکی از رکورداران اقتباس سینمایی از متون ادبی تلقی کرد.
داستانهای عزاداران بیل در فضایی سورئال روایت میشوند و به فقر فرهنگی ، مادی و کلا بیچارگی اهالی یک روستا که میتواند نمادی از همه مردم ایران هم بوده باشد، اشاره میکنند.
+++
در مروری بر آثار داریوش مهرجویی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
فیلم سارا بر اساس نمایشنامه خانه عروسک نوشته هنریک ایبسن نروژی ساخته شده.
فیلم اشباح هم بر اساس نمایشنامه‌ای نوشته ایبسن ساخته شده.
همینطور فیلم پستچی ساخته دیگر مهرجویی بر اساس نمایشنامه آلمانی Woyzeck ساخته شده. ورنر هرتزوک هم فیلمی بر اساس این نمایشنامه ساخته.
و فکر میکنم فیلم بانو ساخته دیگر مهرجویی هم با برداشتی از فیلم Viridiana ساخته لوئیس بونوئل ساخته شده باشد.
مهرجویی فلسفه هم خوانده و فیلم های فلسفی، عرفانی مانند پری در کارنامه دارد و همینطور عقاید Soren Kierkegaard فیلسوف دانمارکی را میتوان در فیلم هامون یافت.
فیلم آسمان محبوب هم فکر میکنم بر اساس تئوری دنیاهای موازی در فیزیک و چیزی شبیه به سریال لاست ساخته شده.